Lại Nói về Từ Ngữ

(Xem bài Luận Về Từ Ngữ - Đăng ngày 01/11/2009)

Từ ngữ Việt Nam, nói thì không bao giờ cạn. Tuy nhiên từ ngữ chúng ta vay mượn nhiều. Cả ngàn năm đô hộ của Tàu, tất nhiên từ Hán Việt thì nhiều vô kể. Kế đó khi thuộc Pháp, từ ngữ cũng bắt đầu phải dùng từ của Pháp, vì Việt Nam chưa có những từ đó, không dùng thẳng từ của họ thì không biết lấy gì mà dùng. Ví dụ như các bộ phận của xe đạp, đa số là dùng từ Pháp, chẳng hạn.

Tuy nhiên ít người biết rằng, chúng ta cũng đã dùng các từ mượn của người Anh. Chẳng hạn như trái quýt, đây là loại trái cây nhiệt đới, khi thấy trái này giống trái cam, nhưng lột vỏ rất dễ và lột rất nhanh, người nhập giống này đã rất ngạc nhiên và thốt lên " Oh, Quick, quick" (Ô, nhanh, nhanh quá), thế là thành trái quýt. Hoặc trái bí đao, nhiều người cứ nghĩ rằng nó giống cái đao (dao) thì gọi là bí đao. Nhưng không phải như vậy, nếu hình giống con dao thì phải là trái phượng hay trái núc nác, chứ trái bí đao thì giống như một cái chày. Khi người Anh, Mỹ thấy các loại bí khác đều thường bò dưới đất, chỉ có giống bí này là trồng trên giàn, mỗi lần muốn lấy phải hạ (down) chúng xuống, vì vậy mà có tên bí Đao là vậy . Trong khi đó, trái bí đao, bên Tàu lại cho là có nguồn gốc từ Việt Nam. Bên Tàu họ gọi các loại quả loại này theo xuất xứ, chẳng hạn như Đông-qua (Quả có nguồn gốc từ phía Đông) là quả Bí đỏ (Đúng vậy, ngay bí đỏ người Anh cũng xác nhận là có nguồn gốc từ Trung Quốc, nên người Anh gọi là China squash - Việt Nam dịch từ tiếng Anh ra là Bí Ngô - Ngô là bên nước Ngô). Si-qua (Quả có nguồn giốc từ phía tây) là Dưa Hấu, Nam-qua (Quả có nguồn gốc từ phương nam) là quả Bí đao.

Thực ra người Việt, từ xưa đã thích dùng đồ ngoại, kể cả từ ngữ cũng vậy ! Ông bà ta ngày xưa đã thế, lớp trẻ bây giờ còn hơn thế. Từ ngữ cũng biến đổi theo tư tưởng và suy nghĩ của con người. Cách đây chỉ hơn ba mươi năm, những người phụ nữ lấy chồng người Mỹ thì bị gọi là Me-Mỹ - Một từ có ý không tốt để kêu họ. Nhưng ngày nay thì có khi còn được vinh danh, đăng báo, và bản thân họ cũng cảm thấy hãnh diện. Cũng khoảng thời gian ấy, tức là cũng khoảng hơn ba mươi năm gì đó, chúng ta, vâng cũng chúng ta - khi mà việc viết nhật ký trong quân nhân bị quy là tư tưởng tiểu tư sản, và nếu bị phát hiện là cũng bị kiểm thảo, kỷ luật ra trò đấy. Nhưng đến nay, khi mà người Mỹ ca ngợi cuốn nhật ký của vị bác sỹ quân đội Việt Nam, thì chúng ta- vâng cũng chúng ta, lại cho là hành động Anh Hùng. Chúng ta, cả chúng ta và Mỹ (Nếu người Mỹ biết việc vị cẩm viết nhật ký) có lẽ chưa đánh giá hết hành động của cô, mà có lẽ phải tuyên dương hành động anh hùng vì đã dám viết nhật ký, dám có tư tưởng tiểu tư sản trong một môi trường vô sản. Việc này còn đáng khen gấp nhiều lần những hành động anh hùng khác mà cô đã viết trong nhật ký (Xin lỗi nhé, vì tôi cũng chưa xem nhật ký cũng như phim). Gữa tội phạm và anh hùng xem ra chỉ là thời gian.

Lan man mãi, đang nói về từ ngữ, lại nói quá nhiều sang ý thức. Nói về địa danh, thì danh từ tiếng Việt cũng anh hưởng rất nhiều của tiếng Tây. Câu chuyện chẳng biết trúng trật gì như Nha Trang xuất phát từ có ngôi Nhà Trắng và người Tây gọi không dấu mà ra. Hay như thị xã La Gi (Bình Thuận) cũng xuất phát khi quan Pháp khi đi đặt tên địa danh hỏi người dân "Ở đây là gì ?" nhưng nói không dấu nên vị quan ghi sổ người Việt tưởng ông ta đã nói "ở đây là La Gi !" Tương tự như vậy, Hội An xưa là Phai Phô, khi người Pháp hỏi "Ở đây có phải phố ? "

Đó là chuyện từ xa xưa, lâu lắm rồi, nhưng mới đây thôi, địa danh Dung Quất là một chuyện mới. Trước đây vùng vịnh này có tên là Vũng Quýt, trong bản đồ của Mỹ tất nhiên làm gì mà viết thành Vũng Quýt được nên được phiên âm là Zung Quat. Sau đó, vì khoa học, địa lý, và các nguyên cứu liên quan đến bản đồ vệ tinh của Mỹ đều hiện đại hơn ta - thế là dịch từ Mỹ sang Việt và thành Dung Quất !

Cũng là địa danh, ở Thanh Hóa có một địa danh đã được lưu truyền trong câu chuyện Đường Tăng đi thỉnh kinh, đó là thị trấn Hồi Xuân. Thị trấn này rất đẹp và sầm uất, nghe nói sắp lên thị xã (Không biết đã lên chưa). Địa danh này bạn thường thấy trên các chương trình dụ báo thời tiết VTV. Thị trấn này rất hiếm đàn ông, mà toàn phụ nữ, nhưng nghe nói cỡ tuổi khoảng bốn, năm mươi gì đó. Người ta chưa thống kê được số lớn tuổi hơn thì họ đi đâu, nhưng số trẻ thường đi làm ăn xa ở các thành phố. Nghe nói đây chính là Tây Vương Nữ Quốc mà Đường Tam Tạng đã ghé qua. Có lẽ lúc cao tăng ghé phụ nữ còn rất trẻ, bây giờ họ đã trở nên sồn sồn rồi chăng !

Thanh Hóa, tôi sinh ra và lớn lên đến 14 tuổi ở đó (Không phải ở Hồi Xuân đâu nhé). Công nhận họ cũng có lý khi dứt khoát không chấp nhận quả đu đủ là đủ. Người ta nói nó phải là quả thiếu chứ không thể đủ được. Vậy là dân Thanh Hóa gọi quả đu đủ là quả Hổng. Khi giải thích cho một ông khách nước ngoài, hai anh bạn tôi, một anh ở Hà Nội bảo nghĩa tiếng Việt của trái này là "Enough fruit" (Quả đủ), trong khi đó anh bạn Thanh Hóa nói nó là "Hole fruit" tức là quả có lỗ, quả hổng, ông khách bó tay ! Thanh Hóa cũng dứt khoát không công nhận quả bí đỏ là bí Ngô (Bí Tàu, bí Trung Quốc), theo họ quả này xuất xứ từ Lào, vì vậy họ gọi là quả Bầu Lào.

Thanh Hóa, Hồi Xuân nơi trồng rất nhiều luồng. Miền nam không có luồng, vì trong một từ thì miền nam lúc nào cũng có nhiều chữ "ô" hơn miền bắc (Điều này tôi sẽ nói ở bài sau), nên hình như miền nam gọi luồng là lồ ô. Lúc nhỏ, khi tôi còn học cấp hai, ở trường xã họ dạy môn kỹ thuật làm nông, tôi còn nhớ được học

Trồng luồng phải bỏ u rê

Quê ta Thanh Hóa, rất mê trồng luồng !

Không biết giờ có học vậy không, lâu quá rồi.

Nói về danh từ, khi người ta xâm chiêm được một địa danh nào đó, họ thường khẳng định nó nà của mình bằng cách đặt tên nó sao cho nó chính thức thuộc nước mình. Khi người Hán chiếm xuống phương nam, họ xâm chiếm một hải cảng cực nam Trung Hoa bây giờ, họ bèn đặt tên là Hán Khẩu - Một cửa khẩu của người Hán. Hán Khẩu nằm sát Hải Nam ngày nay. Với người Việt, khi chiếm đến Quảng Trị, cũng khẳng định một cửa biển mới chiếm là của mình bằng cách đặt tên là Cửa Việt - Tức cửa biển của người Việt.

Trời Gầm, Tháng 11/2009